Poradnik dla Rodziców

Wstęp
 
Szanowni Rodzice,
wiemy, jak ważne i trudne jest towarzyszenie dziecku w jego rozwoju. Niniejszy poradnik ma służyć pomocą w pokonywaniu trudności związanych z sytuacją kryzysową, w której może znaleźć się Wasze dziecko.
 
„Kiedy śmieje się dziecko, śmieje się cały świat” - sprawmy, aby maksyma Janusza Korczaka miała odzwierciedlenie w Waszym życiu. 
 
 
Rozdział I
Jak rozpoznać sytuacje krytyczne u dziecka?
 
Obserwuj swoje dziecko.
 
 
Nie ma jednoznacznej definicji sytuacji kryzysowej, natomiast najbardziej przystępna mówi, że:
 
„Kryzys to obszar związany z przeżyciem traumatycznym, któremu towarzyszą, często nienaturalne, negatywne stany emocjonalne”.
 
Sytuacje kryzysowe mogą mieć charakter: 
 
- nagły, gwałtowny (np. śmierć, wypadek samochodowy);
- chroniczny, permanentny (np. poważna choroba).
 
Warto pamiętać, że nagłe kryzysy mogą przerodzić się w chroniczne. Wtedy, gdy dziecko nie potrafi poradzić sobie w nowej sytuacji i korzysta z patologicznych form rozwiązywania problemów.
 
Do kryzysowych sytuacji należą m. in.:
 
- śmierć bliskiej osoby,
- rozwód,
- przemoc domowa,
- poważna choroba,
- katastrofa komunikacyjna,
- inwalidztwo,
- gwałt,
- mobbing szkolny.
 
Rodzaje objawów sytuacji kryzysowej u dziecka
 
1) fizjologiczne:
- ból brzucha,
- ból głowy,
- drżenie rąk,
- płytkość oddechu,
- nadmierne pocenie się,
- nudności.
 
2) behawioralne (dotyczące zachowań):
- odizolowanie,
- ucieczka od problemów (ucieczka w naukę, w gry komputerowe),
- natręctwa,
- paraliż działania,
- agresja.
 
3) afektywne (emocjonalne):
- depresja,
- histeria,
- płacz,
- smutek,
- strach,
- lęk,
- brak wiary we własne możliwości.
 
4) poznawcze:
- zaburzenia pamięci,
- myślenie irracjonalne,
- szok pourazowy,
- zaburzona ocena rzeczywistości,
- rozpamiętywanie,
- zaburzona koncentracja.
 
Często symptomem sytuacji kryzysowej u dziecka są sprzeczne, wykluczające się jego zachowania.
 
 
 
 
Rozdział II
Jak pomóc dziecku w rozwiązywaniu trudności?
 
Jak postępować w sytuacji kryzysowej? 
 
Jeśli zauważą Państwo u swojego dziecka symptomy sytuacji kryzysowej, to:
- wysłuchajcie uważnie dziecka,
- nazwijcie problem,
- rozważcie możliwości,
- przygotujcie plan działania,
- zadbajcie o poczucie bezpieczeństwa dziecka,
- pomóżcie mu określić jego emocje (np. "Widzę, że jesteś smutny");
- zaakceptujcie odczucia dziecka,
- zapewnijcie wsparcie,
- zwolnijcie dziecko z poczucia winy (np. "To nie Twoja wina").
 
Drodzy Rodzice, pamiętajcie, że na każdym etapie rozwiązywania sytuacji kryzysowej ważna jest obecność Was obojga. Towarzyszcie swojemu dziecku w trudnych chwilach!
 
 
 
 
Jak rozmawiać z dzieckiem w sytuacji kryzysowej?
 
Rozmowa z dzieckiem może okazać się pewną trudnością. Aby być dobrym słuchaczem, należy okazywać zainteresowanie i chęć zrozumienia. Postawa słuchacza musi też być nacechowana szacunkiem.
 
 
 
Kiedy SŁUCHASZ dziecka:
⦁ zwróć się w stronę dziecka,
⦁ utrzymuj z nim kontakt wzrokowy,
⦁ skup się na jego słowach,
⦁ reaguj zmianą wyrazu twarzy,
⦁ podtrzymuj rozmowę,
⦁ unikaj pytań zamkniętych, czyli takich od „Czy…?”,
⦁ stosuj pytania otwarte: „Jak…? Dlaczego…? Co…? Kto…? Po co…?”;
⦁ wysłuchuj do końca.
 
Kiedy MÓWISZ do dziecka:
⦁ używaj języka „ja”,
⦁ rozpoczynaj wypowiedź bezpośrednim zwrotem, np. (ja) „Widziałam/Widziałem Piotrze, że...”;
⦁ opisuj dokładnie zachowania, które warto docenić lub te, które chcielibyśmy zmienić, np. "Pomogłeś Jasiowi rozwiązać zadania z matematyki"(fakty);
⦁ nazwij swoje uczucia, np. „Byłam/Byłem dumna/dumny, kiedy...”; „Nie podoba mi się...”;
⦁ zakończ rozmowę w taki sposób, aby dziecko czuło, że jest dla Ciebie ważne i bardzo Ci 
na nim zależy.
 
Jak zachęcić dziecko do rozmowy?
⦁ mów o jego odczuciach, np. „Wygląda na to, że masz poczucie porażki...”.
⦁ parafrazuj słowa dziecka, aby upewnić się, że dobrze je rozumiesz, np. „Jeśli dobrze Cię rozumiem...”.
⦁ pozwól dziecku skupić się na najważniejszym, np. „Co w tej sytuacji jest dla Ciebie najważniejsze?”.
 
 
 
Zacznij od rzeczy pozytywnych…
 
 
Najczęściej popełniane błędy w rozmowie z dzieckiem:
 
⦁ decydowanie za dziecko, np.: „Musisz/ Nie możesz tego robić!”,
⦁ straszenie, np.: „Ostrzegam, że to się źle dla Ciebie skończy”,
⦁ prawienie kazań,
⦁ przesłuchiwanie, np.: „I co wtedy zrobiłeś?”.
 
 
 
 
 
Rozdział III
 
Jak kontaktować się ze szkołą w przypadku trudności rozwojowych dziecka?
 
Jeśli Państwo zauważą niepokojące objawy sugerujące sytuację kryzysową u swojego dziecka, warto podjąć współpracę ze szkołą. 
 
 
Z kim i w jakiej kolejności nawiązać kontakt?
⦁ z wychowawcą,
⦁ psychologiem,
⦁ inną zaufaną osobą w szkole,
⦁ dyrektorem.
 
W niektórych sytuacjach kolejność kontaktu może być modyfikowana. Decyduje o tym Rodzic.
 
Warto wiedzieć, że współdziałanie wszystkich podmiotów z otoczenia dziecka pomoże wrócić mu do sytuacji sprzed kryzysu.
 
 
Poradnik powstał w ramach „Wakacyjnej Szkoły STO” i został wypracowany przez nauczycieli dwóch szkół:
- Piątkowskiej Szkoły Społecznej im. dr Wandy Błeńskiej,
- Zespół Szkół Społecznych STO, ul. Ostrobramska, Warszawa
 
 
Podsumowanie
 
Niniejszy Poradnik powstał z myślą o Was i o Waszym dziecku, na którym bardzo nam zależy.
 
Drodzy Rodzice, nie zniechęcajcie się problemami wychodzenia z sytuacji kryzysowej, gdyż jest to proces wymagający akceptacji emocji, cierpliwości i czasu.
 
 
Instytucje, w których mogą Państwo szukać pomocy:
⦁ Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie,
⦁ Niebieska Linia
⦁ 116 111 - bezpłatny telefon zaufania dla dzieci i młodzieży,
⦁ 800 12 12 12 -Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka 
⦁ Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę
 
 
 
Źródła:
A. Aichinger, W. Holl (1999). Psychodrama - terapia grupowa z dziećmi. Wydawnictwo Jedność, Kielce. 
J. Brągiel (1996). Zrozumień dziecko skrzywdzone. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole. 
K. Browne, M. Herbert (1999). Zapobieganie przemocy w rodzinie. WSiP, Warszawa. 
A. Brzezińska, G. Lutomski, B. Smykowski (1995). Dziecko wśród rówieśników i dorosłych. Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań. 
D. H. Clark (1978). Terapia społeczna w psychiatrii. PZWL, Warszawa. 
D. Ekiert-Grabowska (1982). Dzieci nieakceptowane w klasie szkolnej. WSiP, Warszawa. 
J. Formański (1998). Psychologia. Wydaw. Lekarskie PZWL, Warszawa. 
M. Fortes (1970). Social and psychological aspects of education in Taleland. In: J. Middleton (ed.), From child to adult: studies in the anthropology of education. New York: Natural History Press 
S. Forward (1996). Toksyczni rodzice. Wydawnictwo J. Santorski, Warszawa. 
B. Grochmal-Bach (2000). Wychowanie i terapia w rewalidacji dzieci i młodzieży. Oficyna Wydawnicza "Impuls", Kraków. 
J. J. L. Herman (1999). Przemoc Uraz psychiczny i powrót do równowagi. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk. 
A. Hulka (1980). Pedagogika rewalidacyjna. PWN Warszawa. 
G. Lindenfield (1995) Okiełznać gniew, Strategie opanowania trudnych emocji. Wydawnictwo RAVI, Łódź. 
B. Kaja (1997). Wspomaganie rozwoju, psychostymulacja i psychokorekcja. Wydawnictwo Uczelniane WSP w Bydgoszczy 
B. Kaja (1998). Zarys terapii dziecka. WSP w B, Bydgoszcz. 
B. Kaja (2000). Wspomaganie rozwoju, psychostymulacja i psychokorekcja. Wydawnictwo Uczelniane WSP w Bydgoszczy 
M. Kościelska (1995). Oblicza upośledzenia. Wydaw. Naukowe PWN, Warszawa. 
MR. Merton (1977). Członkowie grup outsiderzy; rozdział z socjologii wiedzy, w: J. Szacki (red.) Czy kryzys w socjologii. Czytelnik, Warszawa. 
S. Nowak (1965). Metodologia badań socjologicznych. PWN, Warszawa. 
J. Papież, A. Płukisa (2000). Przemoc dzieci i młodzieży. Wydaw, Adam Marszałek, Toruń. 
s. M. B. Pecyna (1998). Psychologia kliniczna w praktyce pedagogicznej. Wydawnictwo Akademickie "Żak", Warszawa. 
s. M. B. Pecyna (2000). Dziecko i jego choroba. Wydawnictwo Akademickie "Żak", Warszawa. 
W. Pilecka, (2001).Teoretyczne przesłanki projektowania pomocy psychologicznej dziecka przewlekle choremu. (w): red. B. Kaja Wspomaganie rozwoju, psychostymulacja i psychokorekcja. Wydawnictwo Uczelniane WSP w Bydgoszczy. 
R. Portman (1999). Gry i zabawy przeciw agresji. Jedność, Kielce. 
M. Rutter (1987). Psychosocial resilience and protective mechanisms. American Journal of Orthopsychiatry, str. 57 
S. Seul (1999). Zmaganie się dziecka ze stresem. Edukacja i Dialog nr 4.